KRİZ ANALİZİ-YÖNETİMİ KAVRAMLAR-TERİMLER SÖZLÜĞÜ

Fiili Durum Yaratma / Forcing A de facto Situation

Kimi durumlarda devletler siyasi gündemde yer alan herhangi bir konudaki temel değer, öncelik, çıkar ve beklentilerini ilgilendiren bir değişikliği-istemi müzakere açmadan önce veya müzakere sırasında bir denge değişikliğini ve/ya statü değişikliğini ifade eden bir eylem gerçekleştiriler. Eylemi gerçekleştiren tarafın icra ettiği bu durum değişikliği aslında müzakere edilebilir bir değişikliktir. Dolayısıyla yaratılan bir fiili / de facto durumun hukuki / de jure bir sonuca bağlanması yolu her zaman açıktır, müzakere edilebilir. 

Oldu-bitti stratejisi ile fiili durum yaratma yöntemi zaman zaman birbirinin yerine kullanılmış olsa da aslında birbirinden farklı anlamlar ifade etmektedir. Oldu-bitti stratejisinden farklı olarak fiili durum yaratma yöntemi çoğunlukla savunmacı karakterde icra edilebilecek bir tercih olarak daha esnek uygulamalara fırsat verir. Aynı zamanda tartışmalı bir konuda müzakereye girmekten kaçınan tarafı müzakere masasına oturtabilmeye de olanak sağlar.

Fiili durum yaratma girişimine itiraz edilmemesi, sessiz kalınması bu durumun yarattığı statüyü zımnen de olsa kabul edildiği anlamına gelebileceği ve bunun da bir teamüle dönüşebileceği olasılığı daha ilk andan itibaren savunmacı tarafın fiili durum yaratma girişimine itiraz etmesini gerektirir.

Fiili durum yaratma yöntemine verilecek örneklerden biri 1973-1974 yılında Türkiye'nin Ege Denizi'nde kıta sahanlığı hakkına sahip olduğunu Yunanistan'a kabul ettirebilmek amacıyla TPAO'ya teprol aramam ruhsatları vermesidir.

Fiili uygulamalarla bir durumu rakibe dayatmak. Yaratılan fiili duruma tepki gösterilmemesi, karşı çıkılmaması durumun kabulü ve/ya bir teamülün doğması anlamına gelebilir.

Geçici Azınlık Hükümeti

Kriz anında tarafların siyasal rejim özelliklerine göre parlamentodaki siyasi partilerin hiç birinin güven oyu alarak hükümeti tek başlarına veya koalisyon halinde kurmalarının mümkün olmadığı durumlarda yeni bir [erken] genel seçime gidilinceye kadar halihazırdaki güvenoyu alamamış hükümetin iktidarda bulunması durumu.

Geçici [Hükümet]

Kriz anında tarafların siyasal rejim özelliklerine göre hükümetin geçici olma durumu. Tarafların ulusal parlamentolarında siyasi partilerin tek başına hükümet oluşturacak yeter sayıda temsilciye sahip olmamaları ve/ya parlamentodan güven oyu alamamaları durumunda yeni bir hükümet oluşturuluncaya değin görevde kalmasına olanak veren düzenleme. 

Gelişen / Süreğen Kriz [Progressive Crisis]

Ortaya çıkış şekli bakımından krize yol açan olaylar bu kriz türünde zamana yayılarak gelişir ve tırmanma eğilimi gösterir. Başlangıçta sadece uyaranların gözlemlendiği aşamada diplomatik/siyasi müzakerelere başvurularak kriz halini alması önlenebilir. Dolayısıyla karar verme açısından sürpriz ve acil karar verme gerektirmez; krizin önlenmesi mümkündür ancak önlenemediği durumlarda diplomatik-siyasi-askeri önlemlerin birarada yürütülmesi gerekir. Bu tür krizlerin zamana yayılması giderek taraflar arasındaki ilişkilerin daha da kötüleşmesine yol açabilir. Sürecin uzaması taraflar arasında çözüme ilişkin girişimlerin de aksamasına yol açabilir, dolayısıyla taraflar arasında kanıksanmış bir kriz hali doğabilir. Bu tür krizlerde kriz süreci henüz tamamlanmamıştır ve kriz yönetim süreci devam etmektedir.

Gelişen krizlerde taraflar krizin özgün niteliğine, kendi güç kapasitelerine, tezlerinin meşrulaştırılabilme derecesine veya uluslararası sistemin elverişliliği gibi parametrelere bağlı olarak kriz sürecinde köklü bir değişiklik yaratacak davranışlarda bulunmak yerine kararlılık ifadesi olarak değerlendirilebilecek stratejiler izlemeyi tercih edebilirler. Rakibin davranışına, göstereceği tepkiye göre kendi uygulayacakları stratejiyi saptamaya yönelirler. Bir tür “dene ve gör” sürecinden söz edilebilir. Dolayısıyla gelişen krizler bir ölçüde taraflardan birinin diğerine karşı üstünlük sağlamaya dönük oldu bitti stratejilerine de sahne olabilme potansiyeline sahiptir. Böylesi bir durum tarafların sürekli bir alarm hali içerisinde olmasını da gerektirdiğinden karar alıcı özelinde stres/gerilim düzeyi yüksektir.

Gelişen kriz örneği olarak Türkiye’nin 2003 yılından itibaren dış politika gündeminde yer edinen Doğu Akdeniz’de deniz yetki alanlarının saptanmasına ilişkin olarak KRY’nın sürdürmekte olduğu girişimler gösterilebilir. Bir başka örnek ise 2010 sonrasında Suriye ile yaşanmakta olan krizdir.

Gösteriler

Taraflar arasında kriz yaratan olayın taraflardan birinin ülkesinde diğeri aleyhine başlayan ve yayılan gösterilerden kaynaklanması hali...

Grev

Taraflar arasında kriz yaratan olay taraflardan birinin ülkesinde diğerinin ekonomik, ticari ve/ya siyasi çıkar ve/ya önceliklerine zarar vereebilecek bir grev, iş bırakma ve protesto eylemine dayanabilir....

Güç gösterisi

Kriz yaratan söylem ve/ya eylem taraflardan birinin diğeri üzerinde yaratmaya çalıştığı güçlü imajına yönelik olabilir bu ise karşı tarafta daha fazla güçlü olma isteği yaratabilir ki bu aslında taraflar arasında güvenlik ikilemine dönüşebilecek bir kısı döngü yaratabilir. 

Taraflardan birinin başlattığı güç gösterisi diğer tarafın bu eylemi düşmanca, saldırgan bir eylem olarak kabul etmesine neden olabilir. Bu ise çatışan ülkeler arasındaki ilişkilerde karşıt tepkiye neden olabilecek bir tercihtir. 

Güvenlik İkilemi Krizi

Kriz yaratan olay taraflar arasında toprak bütünlüğü, temel hedef ve çıkarların korunması, temel güvenlik öncelikleri bakımından ciddi bir tehdit ve saldırı olarak kabul ediliyor ve bu kaygıları gidermeye yönelik ek önlemler almaya yöneltiyor ise böyle bir durum tarafların kendilerini yeterince güvenlikli görmedikleri bir aşamaya taşıyabilir.

Genellikle uluslararası ilişkilerde silahlanma yarışı ile bağlantılandırılan bir kavram olarak güvenlik ikilemi bir devletin diğer devletlerden kaynaklandığın düşündüğü tehditi önlemek için silahlanmaya başlaması ile tetiklenen ve diğer devletlerin de silahlanan devlete karşı kendi silahlanma faaliyetlerini arttırmalarıyla tırmanan güvenlik kısırdöngüsü....

...

Hukuki Kriz

Krize neden olan olayın taraflar arasında hukuki nitelikte bir uyuşmazlıktan doğması durumu. Uyuşmazlık konusunda taraflar arasında henüz bir statü üzerinde anlaşılmamış olabileceği gibi tarafların daha önce üzerinde anlaşmış oldukları bir statüyü yine taraflardan birinin tek yanlı bir eylemle değiştirmek, tamamen ortadan kaldırmak istemesinden dolayı da hukuki nitelikte bir krizin doğması mümkündür.

Hükümetin Düşmesi

İbret Verici Güç Kullanma

Kriz sürecinde savunmacı tarafın saldırganı caydırmak ve/ya başlatmış olduğu bir fiili ihlallden geri döndermek, ihlali durdurmak amacıyla sınırlı, ibret verici, kapasitesinin sadece bir kısmını göstermesine yetecek ölçüde kuvvet kullanması durumu. Böylece savunmacı tarafa bir tür uyarı sinyalleri göndererek başlatmış olduğu ihlal durumunu sonlandırmadığı takdirde beklediği sonucu elde edemeyeceği gibi daha fazla zarara uğrayabileceğini göstermeye çalışır. 

Zorlayıcı diplomasi stratejilerinde başvurulan yöntemlerden biri olarak kullanılmaktadır.

Savunmacı tarafın savaşa varmadan kuvvet kullanam tehdidinden yararlanarak rakibi ihlali sonlandırmaya ikna etme ve inandırıcılığını, kararlılığını göstermek için başvurduğu yöntemlerden biri...

Sınırda askeri hazırlıklar, tatbikatlar gibi düşük seviyelerden başlayarak hedef ülkede gerçekleştirilecek sınırlı operasyonel faaliyetlere kadar geniş bir yelpazede seçenek içerir. 

Kuvvet kullanma tehdidi sınırlı ve ibret verici ölçüde tutulmadığı takdirde krizin istenmeyen bir savaşa dönüşme olasılığı vardır.

İdam

Taraflar arasında kriz yaratan olay taraflardan birinin ülkesinde diğerinin vatandaş ve/ya soydaşlarından bazılarını cezalandırmaya yönelik idam kararına dayanabilir. Böylesi bir durumda savunmacı taraf bu davranışı kendi öncelik ve değerlerine yönelik bir saldırı olarak kabul ederek gerginliği tırmandırmayı tercih edebilir.

İki taraflı Kriz

Genellikle krizin iki tarafı olması durumunda kullanılır. Dış Politika krizi olarak da adlandırılabilir.

Üçüncü aktörlerin tırmanma sürecinde taraflardan birini desteklemesi ve/ya saldırgan tarafa doğrudan tepki göstermesiyle kolayca çok taraflı krize dönüşme olasılığı vardır.

Bununla birlikte genellikle üçüncü aktörler doğrudan kendi öncelikli çıkar ve hedeflerini ilgilendirmiyor ise kriz sırasında taraflardan biri olarak hareket etmek yerine arabuluculuk rolünü üstlenerek krizin yatışmasını sağlamaya çalışırlar...

Aliases (separate with |): |Bilateral Crisis|Dış Politika Krizi|Foreign Policy Crisis

insani Kriz

Krizi tetikleyen olay saldırgan tarafın temel insan hak ve özgürlüklerine yönelik olarak başlattığı bir saldırı (genellikle aşırı şiddet ve kitlesel yaygınlık içerir) ile ortaya çıkabilir. Bu durum genellikle saldırgan tarafın  kendi ülkesinde yine kendi vatandaşlarının bir kısmına yönelik olarak başlatmış olacağı kitlesel baskı, sindirme, asimilasyon ve kitlesel katliamlarla gündeme gelebilir.

Örnek olay: 1988 ve 1991 yıllarında Irak'da Saddam yönetiminin Kürt halkına yönelik olarak başlatmış olduğu kitlesel katliama yönelik saldırılar...

İnsani Kriz

Krize neden olan olayın niteliğine göre tasnif... Krize neden olan olay doğrudan insani nitelikte başlamasına rağmen bir süre sonra tırmanma ile beraber siyasi niteliğe dönüşebilir. Örneğin Halepçe'de meydana gelen kitlesel imha girişimi sonrasında Türkiye'ye yönelen sığınmacıların yarattığı dış politika / uluslararası kriz halinde olduğu gibi. Ya da 6 - 7 Eylül 1955 olayları....