KRİZ ANALİZİ-YÖNETİMİ KAVRAMLAR-TERİMLER SÖZLÜĞÜ

Beklenmedik Kaza

Krizi tetikleyen olay her iki taraf için de beklenmedik bir kazadır. Bu tür krizler taraflardan herhangibiri tarafından tasarlanmadığı ve krizden tek yanlı bir çıkar maksimizasyonu hedeflenmediği için ortak bir çözüm üretmek kolaydır.

 Bölgesel [Kriz]

Teritorial anlamda bir bölgedeki ikiden fazla devletin ve/ya bölgesel örgütün tarafı olduğu kriz türüdür.

Büyük Göç Hareketi

Krizi tetikleyen olay komşu bir ülkenin ülke sınırları içerisinde başlatmış olduğu bir eylem sonucunda ortaya çıkabilir. Bunun sonucunda baskı, şiddet ve yaşamlarının tehdit altında olması nedeniyle insanlar kitlesel olarak göç etmeyi, komşu ülke topraklarına sığınmak zorunda kalabilirler. 

Büyük göç hareketleri doğal afetler ve çevre felaketleri nedeniyle de ortaya çıkabilmektedir. Bununla birlikte felaket ortadan kalktıktan sonra göçenler daha önce yaşadıkları bölgeye geri dönmektedirler. 

Büyük göç hareketleri göç edenlerin rızası ile gerçekleşebileceği gibi ülke otoritelerinin almış olabileceği ortak/veya tek yanlı tercihler sonucunda da ortaya çıkabilmektedirler. Bu durum göçe zorlama olarak tanımlanabilir. Genellikle ülke içerisinde azınlık durumunda bulunan insanların homojen bir yapı oluşturmak amacıyla yaşadıkları yerleri terk etmeye zorlanması söz konusudur. Böyle bir durumda eğer komşu ülkelerden herhangi biri ile statüleri ile ilgili olarak bir anlaşma yapılmamış ise baskının şiddeti çoğu kez daha fazla olmaktadır.

Örneğin Halepçe katliamı, 1991 Iraklı Kürt sığınmacılar, 1989 Bulgaristan'ın Türk azınlığı göçe zorlaması.

ÇATIŞMA (Conflict)

Sözsel alanda kalan bir uyuşmazlık konusunda taraflardan birinin başlacağı eylemsel çabalar ilişkilerin seyrinde gerilimi tırmandırır. Böylesi bir durumda tırmandırmayı tercih eden taraf kendi çıkar ve beklentilerini gerçekleştirmek ister ve bu isteğini fiili eylemlerle desteklemeye yönelir. Çatışma durumunda eğer uygun barışçıl girişimler başlatılmaz ve diyalog süreçleri kurulamaz ise gerginlik diplomatik-siyasi alandan askeri alana doğru kayabilir.

Ciddi Çatışma

Krize yol açan olaya ilişkin değerlendirmeler çerçevesinde savunmacı tarafın risk, tehlike, tehdit algısında karşı tarafın düşmanca bir eylem içerisinde olduğu ve saldırgan kuvvet kullanarak ilişkileri çatışma sürecine soktuğu kanısı oluşmuş ise bu durumda taraflar arasında gerilimin hızla artması ve sıcak bir çatışmaya sürüklenme riski vardır. Böylesi bir durum genellikle taraflar arasında zaten var olan ve süreklilik arzeden bir çatışmacı ilişki var ise daha kolay gözlenir. Gerilimin yüksekliği her iki tarafın da algısında bir güvenlik ikilemiyle beraber topyekün bir çatışma-savaş beklentisini tetikleyebilir.

Ciddi çatışma durumunda henüz topyekün bir savaş hali henüz yoktur ancak tarafların yaklaşımları ile topyekün bir savaşa dönüşme riski yüksektir.

Kriz öncesi zaten gerilim yüksek olduğundan taraflar hızla bu süreci tüketerek ciddi çatışma - savaş sürecine geçebilirler.

Böylesi bir durum doğal olarak kriz ve savaş yönetimi ile beraber karar alıcı açısından çok daha stresli ve zor bir karar alma sürecini gerektirecektir. Günümüzde silah sistemlerindeki gelişmişlik ve çeşitlilik dikkate alınırsa ciddi çatışmaların savaşa dönüşmesi halinde ortaya çıkacak yıkım savaşa başvurma seçeneklerini kısıtlamaktadır. Diğer yandan eğer kriz savaşa dönüşmüş ise tarafların işleyen bir kriz yönetim kültürüne sahip olmadıkları da ileri sürülebilir. 

Coğrafyaya Göre Kriz 

Kriz yaratan olayın coğrafi olarak tasnifi;  Yerel, ulusal, bölgesel, uluslararası

 Çok Taraflı Kriz

Tek veya iki taraflı başlayan bir krizin trımanma sürecinde yeni aktörlerin dahil olmasıyla çok taraflı hale gelmesi. Örneğin Irak'ın Kuveyt'i işgali sonrasında BM ve diğer devletlerin sürece dahil olarak doğrudan krizin tarafı olarak hareket etmeleri.

Aliases (separate with |): International Crisis|Multilateral Crisis|Uluslararası Kriz

Darbe

Siyasal karar alma mekanizmasını elinde bulunduran siyasal otoritenin [asker ve/ya sivil]  meşru ve demokratik olmayan yöntemler ve araçlar kullanılarak muhalefet [asker-sivil]tarafından iktidardan uzaklaştırılması eylemi.

Darbeler siyasal iktidarın meşru ve alışılmış yöntemlerle (demokratik, şeffaf seçimler gibi) el değiştirmesine aykırı bir girişim olduğu için ülke içinde ve dışında rıza ve tanımanın sağlanması çoğu kez zordur. Kimi zaman ilgili ülkeler arasında kriz yaratma potansiyelini de taşımaktadır.

Örneğin 1958 yılında Irak'ta meşru yönetime karşı gerçekleştirilen askeri darbe sonrasında yeni bir iktidarınortaya çıkması bu ülke ile ittifak ilişkilerine sahip olan Türkiye'yi darbeye karşı harekete geçmeye zorlamıştır. Bunun sonucunda Türkiye ile yeni Irak hükümeti arasında bir dış politika krizi kısa süreli de olsa yaşanmıştır.

Değişime Neden Olan Kriz

Kriz sonrasında taraflar arasındaki ilişkilerin seyrinde olumlu/olumsuz bir değişim yaratılıyor ise....

Krizin tarafları arasında kriz halini sonlandıracak girişimlerin etkisine bağlı olarak taraflar aralarındaki krizi sonlandırabilirler. Bu durumda kriz halini sonlandıracak çözüm taraflar arasındaki uyuşmazlık ve çatışmayı da ortadan kaldırabiliyorsa bir değişimden -olumlu anlamıyla- söz edilebilir.

Ancak kimi durumlarda taraflar kriz halini sonladırmış olmalarına rağmen bu durum ilişkilerin genel seyrinde bir iyileştirmeye yol açmadığı gibi yeni uyuşmazlık ve çatışma konuları, alanları ortaya çıkabilir. Bu durumda da bir değişimden söz edilebilir fakat bu değişim olumsuz anlamda bir değişimdir. Dolayısıyla kriz ilişkilerde bir değişim yaratmıştır fakat bu değişim olumsuzdur; karar alıcılar için yeni krizlerin ortaya çıkması olasılığı her zaman için gündemdedir.

Krizin tırmanarak savaşa yol açması durumunu da bir değişim olarak değerlendirmek mümkündür.

Değişime Neden Olmayan Kriz

Kriz sonrasında taraflar arasındaki ilişkilerde herhangi bir değişim ortaya çıkmıyor ise...

Kriz yönetim süreci sonunda krizi yatıştırmak ve sonlandırmak mümkün olsa da taraflar arasındaki ilişkilerde en fazla krizi tetikleyen eylem, olay öncesindeki duruma dönülebilmiştir. Bu durum uyuşmazlık veçatışma haline geri dönüş olarak da yorumlanabilir.

Devlet [Krizi Tetikleyen Birim Olarak]

Krize yol açan davranışın gerçekleştiren ya da doğrudan böyle bir davranıştan zarar gördüğünü düşen aktör olarak halihazırda uluslaararası toplumun temel birimi durumundaki ulus devlet. Bir dış politika krizi ilke olarak ulus devletler arasında ortaya çıkan bir uyuşmazlık çerçevesinde şekillenmektedir.

Bununla birlikte özellikle tek yanlı dış politika krizlerinde aktör sayısı sadece gelişmeyi kriz olarak kabul eden tarafla sınırlı kalmaktadır.

Devlet Dışı  [Krizi Tetikleyen Birim Olarak]

Dış politika krizine yola açacak davranış ve/ya tercihin gerçekleştiricisi olarak ulus devlet dışındaki aktörlerin söz konusu olması. Krize yol açan davraanış doğrudan herhangi bir ulus devletin resmi temsilcileri tarafından gerçekleştirilmez, böylesi durumlarda savunmacı durumda bulunan ulus devletin doğrudan muhatap alacağı bir aktör yoktur.

Diğer yandan güncel uluslararası ilişkilerde devlet dışı aktörler sıralanırken terör örgütleri, yasadışı suç örgütleri, hatta kimi durumlarda bireyler de  "aktör" olarak kabul edilebilmektedir. Bu niteliği ile devletdışı aktör tanımı gereği tartışmalı bir nitelendirmedir.

Devletleştirme

Krize yol açan eylem taraflardan birinin ülkesinde diğer ülkenin vatandaşlarının taşınmaz mal varlıklarının, yatırımlarının haksız/hukuksuz bir biçimden kamulaştırılması/devletleştirilmesi sonucunda çıkabilir.

Diğer [Tehditler]

Krize neden olayın savunmacı tarafın sıradışı - özgün öncelik ve değerleri üzerinde tehdit yaratması durumu. Bu alanın ekonomik, siyasi veya yaşamsal, savunmacı tarafın toprak bütünlüğü gibi öncelikli değerlerini, hedeflerini ilgilendirmesi gerekmez. Karar alıcı açısından krizi tetiklediğine ve tepki gösteridmesine değer olması yeterlidir.